در آستانه سالروز حافظ ، دكتر حسن‎لی اعلام کرد:

دیوان امین‎الدین بلیانی برای نخستین بار تصحیح شد

رئیس بخش ادبیات دانشگاه شیراز اعلام کرد دیوان امین‎الدین بلیانی (استاد حافظ شیرازی) برای نخستین بار تصحیح شد و به زودی منتشر می شود. آن چه در پی می‎آید، متن گفت‎وگوی ایسنا با دكتر «كاووس حسن‎لی» رئیس بخش ادبیات دانشگاه شیراز است كه به تازگی دیوان شیخ امین‎الدین بلیانی را با همراهی آقای «محمد بركت» تصحیح كرده‎اند.

کد خبر: ۴۹۳

تاریخ: ۱۶ مهر ۱۳۸۷ - ۰۰:۱۷

رئیس بخش ادبیات دانشگاه شیراز اعلام کرد دیوان امین‎الدین بلیانی (استاد حافظ شیرازی) برای نخستین بار تصحیح شد و به زودی منتشر می شود.

آن چه در پی می‎آید، متن گفت‎وگو ی خبرنگار بخش ادب خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)با دكتر «كاووس حسن‎لی» رئیس بخش ادبیات دانشگاه شیراز است كه به تازگی دیوان شیخ امین‎الدین بلیانی را با همراهی آقای «محمد بركت» تصحیح كرده‎اند.

درباره‎ی امین‎الدین محمدبلیانی و شخصیت او كمی توضیح دهید:

شیخ امین‎الدین محمدبلیانی، از بزرگان نام‎دار صوفیه در سده‎ی هشتم هجری است. او در سال 668 هجری در كازرون به دنیا آمد و پس از هفتاد و هفت سال در ذی‎‎قعده 745 درگذشت و در خانقاه علیای كازرون كه خود بنا نهاده بود، به خاك سپرده شد.

خانواده‎ی امین‎الدین هم از سوی پدر و هم از سوی مادر از بزرگان نام‎دار صوفیه‎ی زمان خود بوده‎اند و او خود از ارادتمندان دل‎بسته‎ی شیخ ابواسحاق كازرونی، مشهور به «شیخ مرشد» بوده كه در سده‎ی چهار و پنج می‎زیسته است.

شیخ امین‎الدین از آن صوفیان نیكوكاری بوده است كه با تلاش، كوشش و علاقه‎ی فراوان، همواره به دنبال امور خیریه و ساخت بناهای رفاهی و خدمات اجتماعی بوده است. آثار برخی از بناهای عمومی كه به همت امین‎الدین بنا نهاده شده، هنوز در كازرون باقی است. بناهایی همچون قنات، جوی آب، دارالشفا (بیمارستان)، مدرسه و دارالحدیث، خانقاه و … .

با آن كه امین‎الدین امكان زندگی مرفه را داشته، اهل گردآوری مال، زراندوزی و سرمایه‎داری نبوده است و تنگ‎دستی او آن چنان بوده كه در آغاز بنای «سقایه‎ی مرشدی»‌ كه به همت او ساخته شده، حتی امكان خریدن یك بیل و كلنگ را نداشته و برای خرید بیل و كلنگ از مادر خود كمك می‎گیرد. البته نفوذ معنوی، جاذبه‎ی شخصی و عزم استوار او، به گونه‎ای بوده كه پس از مدتی، مردم شهر و حتی حكام و مدیران و سپاهیان به كمك او می‎آیند و سقایه را می‎سازند.

امین‎الدین چه جایگاهی در میان معاصران خود داشته است؟

شیخ امین‎الدین به دلیل جایگاه بلند علمی، اجتماعی، مورد توجه و ارادت بسیاری از بزرگان، دانشمندان و عارفان زمان خویش بوده و بارها آن‎ها را به ستایش خود برانگیخته است. یكی از این ستایشگران سرسپرده، «خواجوی كرمانی» است كه با دل‎باختگی بسیار و ارادت خالصانه در چندین سروده، امین‎الدین را با اوصاف بلند ستوده است.

محمودشاه و مسعودشاه‎اینجو، شاه شیخ ابواسحاق و بسیاری دیگر از حاكمان زمان هم ارادت خود را به امین‎الدین اظهار كرده‎اند.

حافظ چه رابطه‎ای با امین‎الدین داشته است؟

حافظ شیرازی كه در شعر خویش از اهالی خانقاه و صوفیان زمان به تعریض، كنایه و نكوهش یاد می‎كند، در قطعه‎ای امین‎الدین را «بقیه‎ی ابدال» شمرده و او را در كنار چهار تن دیگر كه «ملك فارس به وجود آنان آباد» بوده، ستوده است:

به عهد سلطنت شاه شیخ ابواسحاق/به پنج شخص عجب ملك فارس بود آباد …

و بعد درباره‎ی امین‎الدین گفته:

دگر بقیه‎ی ابدال، شیخ امین‎الدین /كه یمن همت او كارهای بسته گشاد

برخی از حافظ‎پژوهان آشكارا، امین‎الدین را یكی از استادان حافظ دانسته‎اند كه بر ذهن و زبان حافظ تأثیر گسترده گذاشته است.

برخی از سرده‎های شیخ امین‎الدین ـ به ویژه در واژه‎های كلیدی ـ یكسره همچون غزل‎های حافظ است ـ البته از نظر معنوی و نه هنری.

«برای نمونه غزل زیر را می‎توان مثال آورد:

صوفی پشـمینه‎پوش عاشـق و دیوانه شد/و از همـه نابود و بود فارغ و بیگانه شـد

دید كـه معشــوق جان رند و خراباتی است/رطل گران دركشید می‎ خور و رندانه شد

صومعه آتش بزد دلق و سجاده بسوخت/مطرب و می سـاز كرد ساكن میخانه شد

كعبه‎ی دل چوت بدید در حرم دل عیان/تازه شـد ایمـان او كافـر كاشانـه شـد

مذهب سالوس دون هیچ نكرد اختیـار/دانه رهـا كرد و دام از پی دردانـه شـد

با توجه به به سرسپردگی كسی چون خواجوی‎كرمانی به امین‎الدین و تأثیرپذیری آشكار حافظ از خواجو (دارد سخن حافظ طرز سخن خواجو) و همچنین اظهار ارادت حافظ به امین‎الدین كه او را «بقیه‎ی ابدال» می‎داند «كه به یمن همتش كارهای بسته گشوده می‎شود» دلایل تأثیرپذیری حافظ از امین‎الدین آشكارتر می‎شود.

عرفان شیخ امین‎الدین چگونه عرفانی است؟

كسانی كه در پیوند با عرفان امین‎الدین‎بلیانی نوشته‎اند، معمولاً عرفان او را زاهدانه معرفی كرده‎اند. «محمود بن عثمان» هم كه از ملازمان و مریدان شیخ امین‎الدین بوده، در سیر تنامدی شیخ كه كتابی است به نام «مفتاح الهدایه و مصباح الضایه» از ریاضت‎های شیخ و مخالفت‎های او با نفس بسیار گفته است و اما در اشعار شیخ امین‎الدین به گونه‎‎ای گسترده با زهد مبارزه شده و زاهدان زمان نكوهیده شده‎اند.

ستیز فراگیر امین‎الدین‎بلیانی با زاهدان زمان و نكوهش زاهدان با اوصافی چون: زاهد دون، زاهد خودبین، زاهد خشك، زاهد خودرأی بد خوی، زاهد خام، زاهد سرگردان و مانند آن‎ها در سراسر غزل‎های امین‎الدین موج می‎زند و یكی از كلید واژه‎های آشكار سروده‎های اوست.

در آی ای زاهد خود رأی بد خوی/ تو تا كی مانده‎ای اندر لب جوی

ره نیست در این بحر به زراقی و سالوس/ ای زاهد سرگردان تا كی من و مایی

به رغم زاهد دون چین آن زلف/ بجنبان مشك را مقداد بشكن

تیر ستم رها كن بیداد بر ملا كن/ رسوا و مبتلا كن صد زاهد نگون‎سار

و بسیار ابیات دیگر.

امین‎الدین كه خود از صوفیان اهل خانقاه بوده و مریدان فراوان داشته است، در سروده‎های خود، همچون حافظ با صوفیان نیز در ستیز است و با طنز و كنایه از آنان یاد می‎كند.

شیخ امین‎الدین، آن چنان كه محمود بن عثمان هم در فصل یازدهم كتاب «مفتاح الهدایه» آورده، به ذكر «لا اله الا الله»‌ بسیار اهمیت می‎داده و مریدان خود را پیوسته به ذكر «لا اله الا الله»‌ تشویق و ترغیب می‎كرده است. یكی از آثار بر جا مانده‎ی امین‎الدین رساله‎ی «بدایه الذاكرین» است كه در آن جا درباره‎ی فضیلت ذكر «لا اله الا الله»‌ توضیح داده است.

در دیوان امین‎الدین به جز موارد پراكنده‎ی دیگر، شش قطعه شعر مستقل (چهار قصیده، یك ترجیع‎بند و یك مسمط) در پیوند با ذكر «لا اله الا الله»‌ و توصیف ویژگی‎ها و امتیازات این ذكر است.

درباره‎ی نسخه‎ی خطی دیوان امین‎الدین ممكن است، توضیح بدهید. چند نسخه از این دیوان شناخته شده است؟

از دیوان اشعار امین‎الدین، تنها یك نسخه‎ی خطی بر جای مانده و تا كنون شناخته شده است و آن هم در واقع در حاشیه‎ی نسخه‎ی خطی كلیات سعدی نوشته شده است كه در كتابخانه‎ی ملی پاریس با «شماره‎ی 816» نگه‎داری می‎شود. در بهمن ماه سال 1383 كه در فرانسه بودم، در بخش نسخ خطی «كتابخانه‎ی ملی پاریس»، اصل این نسخه را كه همراه با «خمسه‎ی نظامی» در حاشیه‎ی كلیات سعدی است، دیدم و میكروفیلم آن را تهیه كردم و در طول سال گذشته به كمك فاضل محترم جناب آقای محمد بركت آن را تصحیح كردیم.

این طرح از سوی فرهنگستان هنر پشتیبانی شده و قرار است به مناسبت برگزاری همایش مكتب شیراز در آذر ماه 1387 منتشر شود.

به گزارش ایسنادیوان امین‎الدین‎بلیانی ـ كه تا كنون منتشر نشده است ـ حدود سه هزار (2871 بیت) شعر در قالب‎های غزل، قصیده، مسمط، مثنوی، رباعی و ترجیع‎بند دارد. كه در مجموع غزل‎ها و رباعبات این دیوان از دیگر اشعار آن استوارتر و شاعرانه‎تر است.