آتش سوزی 2 اردیبهشت پریشان؛ عمدی یا غیرعمدی؟

اگر سال گذشته در روز هوای پاک تیغههای ماشینهای راهسازی را به جان دریاچه بینالمللی پریشان انداختیم، امسال و در روز زمین پاک آتش جهلمان را بر نیزارهای حاشیه تالاب پریشان گشودیم تا بار دیگر ما (دقیقاً همهی ما) نظارهگر سند دیگری بر بیتدبیری و ناتوانیمان پیرامون حفظ آنچه که زندگیمان را مدیونش هستیم، باشیم.

کد خبر: ۲۴۳۷

تاریخ: ۰۳ ارديبهشت ۱۳۸۸ - ۱۰:۳۲

صبحگاه دوم اردیبهشت ماه، سواحل غربی دریاچهی پریشان کازرون، باز هم شاهد آتشسوزی گستردهای بود که نظیرش را حداقل طی دوسال گذشته در این منطقه شاهد نبودیم. طبق برآوردهای اولیه وسعت این آتشسوزی و گستردگی آن (همانطور که در تصویر ملاحظه میکنید) بالغ بر صد هکتار بوده است.

بحران به وجود آمده علاوه بر آنکه تخریب بخش گسترده و قابل توجه دیگری از زیستگاههای حاشیه دریاچه پریشان که این روزها میزبان برخی گونههای پرندهای ساکن در دریاچه و محل زیست برخی جانواران و همچنین حشرات متعددی است را به دنبال داشت، موجب ایجاد تغییرات شدیدی در بستر خاک دریاچه و از بین رفتن برخی مواد آلی موجود در آن شد.

در کنار اما و اگرهای متعددی که در این خصوص وجود دارد، بررسی علل وقوع چنین فاجعهای میتواند ضمن شفاف نمودن موضوع، راههای پیشگیری از تکرار مجدد و یا کاهش دامنهی آن را نیز بیان نماید.

برای بررسی این نکته که آیا واقعاً این آتشسوزی تعمدی بوده یا خیر بایستی نگاهی کوتاه به دادههای موجود در این آتشسوزی بیافکنیم. برای ورود به بحث، موضوع را به دو دسته کلی عمدی و غیرعمدی تقسیم نموده و متغییرهای هر یک را مرور میکنیم.

حالت اول: عمدی

برای بررسی تعمدی بودن این آتشسوزی بایستی بحث را در دو محور تقسیم کرده و به پیش برد. نخست آنکه آیا دادههای موجود میتوانند بیانگر حرکتی خاص برای سوزاندن نیزارها باشند و دوم آنکه در صورت تعمدی بودن چه هدفی را دنبال مینماید؟ بنابراین در نگاه ابتدایی دادههای موجود را اندکی مرور میکنیم:

چه کسانی به منطقهی آتش گرفته دسترسی دارند؟

آتشسوزی دوم اردیبهشت در قسمت غربی دریاچه پریشان و در محوطهی بین پاسگاه محیطزیست، روستای زوالی و شهرنجان تا روستای پلآبگینه به وقوع پیوسته است. کسانی که با حاشیههای دریاچه پریشان ارتباط دارند، خیلی خوب میدانند منطقهای که در جریان این آتشسوزی از بین رفته، صرفاً توسط بومیان محل قابل دسترسی بوده و عملاً توسط گردشگران و رهگذران دسترسی به آنجا وجود ندارد، چراکه جذابیت ویژهای به لحاظ اکوسیستمی در آن یافت نمیشود. مگر آنکه گروهی علمی برای انجام تحقیقاتی خاص (به عنوان مثال شناسایی و یا سرشماری پرندگان و موجودات خاص آن ناحیه) به این قسمت دریاچه پریشان مراجعه نمایند.

چه کسانی در زمان شروع آتشسوزی میتوانستند به منطقه دسترسی داشته باشند؟

نکتهی قابل تأمل دیگر در این میان زمان شروع آتشسوزی است. طبق گفتههای مأمورین آتشنشانی و بنا بر اظهارات بومیان، زبانههای آتش از سحرگاه امروز مشاهده شده و نخستین مراجعهی مأمورین به منطقه نیز در ساعات ابتدایی روز بوده است. بدون شک در منطقهای که دسترسی عمومی و فراگیری به آن وجود ندارد، افراد ناآشنا به محل نمیتوانند سحرگاه وارد محل شوند.

محل شروع آتشسوزی

آنچه که در این میان بیش از همه جالب توجه است، محل شروع آتشسوزی است. باز هم بنا بر اظهارات کارشناسانِ حاضر در محل و همچنین مشاهداتی که از ارتفاعات مشرف به منطقه صورت گرفته، آتشسوزی از دل نیزارها شروع و به سمت حاشیهها پیشروی داشته است.

بر این اساس اجازه دهید، یکبار دیگر صورت مسئله را مبتنی بر این سه فاکتور اصلی مرور کنیم:

آیا آتشسوزی که سحرگاه امروز در دل نیزارهای حاشیه دریاچه پریشان که تنها بومیان منطقه به آن دسترسی داشتهاند، میتواند عمدی باشد؟

بگذارید جواب این سوال را با اندکی تأخیر بدهیم. و این بار مرور کنیم که چنانچه آتشسوزی تعمدی بوده باشد با چه هدفی صورت گرفته؟

الف) احداث جاده

ـ به دلیل حساسیتهای متعددی که چند وقت اخیر در خصوص احداث جاده در حاشیه دریاچه پریشان صورت گرفته، این مولفه نخستین نکتهای است که به ذهن میرسد. اما واقع امر آن است که محل سوخته شده هم از جادهی یاد شده فاصله دارد و هم اینکه احداث مسیری فرضی در آن ناحیه، نیاز خاصی را برطرف نمیکند. بنابراین آتشسوزی با هدف ساخت جاده بسیار بعید به نظر میرسد. (گرچه چنانچه در آینده مشخص شد که کارشناسان!!! مسیری را در این قسمت مطالعه کردهاند، مسئله شکل دیگری را به خود میگیرد).

ب) اقدامی اعتراضی

ـ در نگاهی دیگر میتوان متصور شد عدهای در پی حرکتی اعتراضی دست به چنین اقدامی زدهاند. این امر نسبت به مولفهی پیشین بیشتر قابل بررسی است. در این مورد ابتدا بایستی ریشههای اعتراضهای احتمالی را بررسی نمود:

الف) اعتراض به عملکرد متولیان دریاچه (مانند محیطزیست، شیلات و...): موارد متعددی وجود دارد که بومیان یک منطقه در اعتراض به عملکردهای دولتی و نارضایتی از قوانین حاکم بر یک محدوده، دست به چنین اقداماتی زدهاند. در خصوص دریاچه پریشان نیز اگر اعتراض فرضی از این دست بوده باشد، میتواند نسبت به مسائلی از جمله جلوگیری از گسترش زمینهای کشاورزی، تشدید فعالیتهای دادگستری و اداره آب در برخورد با چاههای غیرمجاز و... صورت گرفته باشد.

ب) اعتراض نسبت به پیشگیری از ساخت جاده: در این خصوص گرچه این فرض نیز اندکی بعید به نظر میرسد، چراکه مدافعان ساخت جاده در حاشیه دریاچه پریشان میدانند با چنین اقداماتی برگهای برندهی خود را از دست داده و فرصت چانهزنی برای ساخت جاده را از دست میدهند، اما به هر روی میتوان این احتمال را هرچند خفیف، مدنظر قرار داد. چراکه گروههای راهسازی پیش از این و در جریان ساخت جاده ثابت کرده بودند که با بیتوجهی کامل و در مقابل چشمان مأموران محیطزیست میتوانند چندین هکتار نیزاری را که بر سر راهشان قرار داشت را در اندک زمانی به آتش بکشند.

ج) گسترش زمینهای کشاورزی

وقوع خشکسالی اخیر در دریاچه پریشان و به تبع آن حوزهی آبخیز مربوط به این تالاب، رکود کشاورزی در سطح منطقه را موجب شده است. گرچه سال گذشته بسیاری از کشاورزان با حفر چاههای غیرمجاز و یا افزایش غیرقانونی عمق چاههای دارای پروانه، از تبعات این خشکسالی به نفع خود کاستند، ولی به روی تابستان پیشرو و بحرانی را که میتوان از هماکنون پیشبینی نمود، برای بسیاری از کشاورزان دلهرهآور است.

از سویی نیز گسترش زمینهای کشاورزی و نفوذ کشاورزان و حاشیهنشینان تالاب به حریم آن در پی خشکشدنهای معمول آب دریاچه پریشان، امری پرسابقه در این منطقه به شمار میآید. چه بسا مناقشاتی که گهگاه میان اداره محیطزیست و برخی روستائیان بر سر زمینهای تملک شده در حریم دریاچه پریشان به وجود میآید (و از طنز روزگار نیز گاهی که دریاچه در یک فصل کم آب و بستر خشک شده توسط عدهای سودجو به عنوان ملک کشاورزی تصاحب میشود، در فصل دیگری که پرآب شده و آب به بستر پیشین بازمیگردد، مورد اعتراض سودجویانی که اینک خود را مالک مینامند قرار گرفته و گاهاً خواستار باز شدن جویهای حاشیه تالاب جهت کاهش آب آن میشوند!!!)

تأمل بیشتر در مورد گسترش زمینهای کشاورزی این احتمال را به دست میدهد که چنانچه اشخاصی با چنین هدفی اقدام به آتشزدن نیزارها نمودهاند، گمان کردهاند پس از گذشت مدت زمان اندکی (که میتواند پیش از تابستان هم باشد)، نیزارهایی که به گمان آنها راکد و بیخاصیت بودهاند، به زمینهای کشاورزی تبدیل شوند. آن هم زمینهایی که در خشکسالی پیشرو میتواند با توجه به نزدیکی چند متری به آب دریاچه پریشان، بحران آب آنها را کاسته و محصول خوبی را برایشان به ارمغان آورد.

حالت دوم: غیرعمدی

اگر این آتشسوزی غیرعمدی صورت گرفته باشد، بایستی علتی برای شروع آن متصور شد. این علت میتواند در یکی از صورتهای زیر محقق شود:

عامل انسانی (مانند افتادن غیرعمدی کبریت روشن، سیگار خاموش نشده و...)

در این مورد بنا بر واقعیات موجود در خصوص زمان شروع آتشسوزی (سحرگاه) و محلی که شعلههای آتش از آنجا شروع شدهاند (در وسط نیزارها)، این عامل اندکی بعید به نظر میرسد.

عامل طبیعی

عاملهای طبیعی در وقوع چنین آتشسوزیهایی تنها در مناطق ویژه که یا تحت تأثیر گرمای شدید بودهاند به وقوع میپیوندند و یا آنکه توسط گیاهانی خاص که قابلیت احتراق را بصورت طبیعی دارا بوده و با آتشگرفتنشان به حفظ چرخهی طبیعت نیز کمک میکنند به وجود میآید. در مورد دریاچه پریشان به دلیل شروع آتشسوزی، پیش از طلوع آفتاب و در هوایی نسبتاً خنک و همچنین در محیطی که فاقد گیاهان اشاره شده در سطر پیش هستند، این عامل نیز خارج از منطق به نظر میرسد.

حال در نهایت بار دیگر سوال کلیدی را مرور میکنیم:

آیا آتشسوزی که سحرگاه امروز در دل نیزارهای حاشیه دریاچه پریشان که قابلیت ویژهای به لحاظ گردشگری نداشته و تنها بومیان منطقه به آن دسترسی داشتهاند، میتواند عمدی باشد؟

منبع : وبلاگ راه راه می شویم