شهرستان کازرون از نظر منابع آب های زیرزمینی در لب مرز بحرانی قرار دارد.

تنوع ریخت شناسی، وضعیت اقلیمی و فعالیت های زمین شناسی باعث گردیده است که منابع متنوعی از ذخایر آب های زیر زمینی در دشت های مختلف کشور بوجود آید. بطور کلی منابع آب های زیرزمینی یا در رسوبات ناپیوسته (آبخوانهای آبرفتی) و یا در مخازن آب سازندهای سخت در سنگهای کربناته کارستیک تشکیل شده اند.

کد خبر: ۲۲۱۹

تاریخ: ۲۰ اسفند ۱۳۸۷ - ۱۵:۴۸

غلامحسن رنجبر: تنوع ریخت شناسی، وضعیت اقلیمی و فعالیت های زمین شناسی باعث گردیده است که منابع متنوعی از ذخایر آب های زیر زمینی در دشت های مختلف کشور بوجود آید.

بطور کلی منابع آب های زیرزمینی یا در رسوبات ناپیوسته (آبخوانهای آبرفتی) و یا در مخازن آب سازندهای سخت در سنگهای کربناته کارستیک تشکیل شده اند.  مخازن آب آبخوان‌های آبرفتی نسبت به مخازن آب سازند های سخت گسترش بیشتری در کشور دارند. رسوبات آبرفتی علاوه بر اینکه محل مناسبی برای ذخیره آب های زیرزمینی محسوب می گردند، به دلیل گسترش، شیب نسبتا کم، امکانات کشاورزی و در نتیجه وجود مراکز جمعیتی از اهمیت ویژه ای برخو.ردار هستند. این پهنه ها که نتیجه فرسایش ارتفاعات و رسوب آنها در مناطق پست می باشد، برحسب جنس مادر و شرایط آب و هوایی دارای ویژگی های متفاوتی از نظر گسترش، ضخامت آبرفت، دانه بندی و تخلخل بوده که به تبع آن میزان ذخایر آب های زیر زمینی و کیفیت های آب متفاوتی دارند.

سازند های کربناته بخش کوچکی از سازند های سخت می باشد که از نظر ذخایر آب زیر زمینی از اهمیت بالایی برخوردار است. از مهمترین این سازند ها می توان به سازندهای آسماری، جهرم، شهبازان، سروک، ایلام و آهک بیستون اشاره کرد که همگی در میان رشته کوههای زاگرس قرار دارند.

بنابراین آبخوانهای آبرفتی و سازند های سخت به عنوان محل های اصلی ذخیره منابع آب های زیر زمینی محسوب می گردند. یکی از راههای اطلاع از وضعیت این منابع در یک منطقه شناخت کامل از حوضه آبریزی است که منطقه مورد نظر توسط آن حوضه مشروب می گردد.

بطور کلی بر اساس شرایط هیدرولوژیکی، کشور ایران را می توان به 37 حوضه آبریز اصلی تقسیم بندی کرد. حوضه آبریز شاپور-دالکی که شهرستان کازرون را نیز در بر می گیرد، یکی از این حوضه ها به شمار می رود. این حوضه دارای 7616 کیلومتر مربع وسعت و1732 کیلومتر مربع آبخوانهای آبرفتی می باشد.

حداکثر ضخامت آبرفت در این حوضه 250 متر می باشد. سطح برخورد با آب از 1 متر در مناطقی مانند نزدیک دریاچه پریشان در کازرون و مناطق نزدیک خلیج فارس در استان بوشهر تا 145 متر در مناطق دورتر متغیر است. در کل حوضه آبریز شاپور-دالکی در حدود 6436 حلقه چاه با متوسط آبدهی 2/7 لیتر در ثانیه، 36 قنات با متوسط آبدهی 5/16 لیتر در ثانیه و 114 چشمه با متوسط آبدهی 184 لیتر در ثانیه وجود دارد.

کل تخلیه سالانه این حوضه 45/1117 میلیون متر مکعب در سال می باشد، که تقریبا دو درصد از کل تخلیه سالانه آب های زیر زمینی کشور را به خود اختصاص داده است.

نتایج بررسی ها  نشان می دهد که با توجه به افزایش جمعیت، صنعتی شدن شهرها و افزایش سطح زیرکشت محصولات زراعی برداشت آب از منابع آب های زیر زمینی به شدت افزایش یافته است. بطوریکه در یک محدوده زمانی از سال 1362 تا سال 1374، برداشت آب از منابع آب های زیر زمینی کشور در حدود 30 درصد افزایش یافته است. بدلیل اینکه سهم آب های زیرزمینی در تامین کل آب مورد نیاز کشور درحدود 55 درصد می باشد، اغراق آمیز نخواهد بود اگر بگوییم که در حال حاضر از منابع آب های زیر زمینی خیلی بیشتر از میزان برآورد شده در سال 1374 برداشت می گردد.

بیلان آب های زیر زمینی نشان می دهد که برخی از حوضه های آبریز کشور مانند دریاچه نمک، کویر مرکزی، کشف رود و کال شور بجستان بیشترین میزان اضافه برداشت از ذخایر ثابت آبخوانها را دارا هستند که باعث شده است منابع آبهای زیرزمینی در این حوضه ها با بحران جدی مواجه گردد.

در حوضه شاپور-دالکی از کل منابع آب های زیر زمینی، در حدود 31/52 میلیون مترمکعب به مصرف شرب، 24/0 میلیون متر مکعب جهت مصارف صنعتی و 7/391 میلیون متر مکعب مصرف کشاورزی دارد. بطور کلی در این حوضه سالانه در حدود  5/1215 میلیون متر مکعب آب از منابع آب سازند های سخت و در حدود 776 میلیون مترمکعب از منابع آبهای آبخوانهای آبرفتی برداشت می گردد. نتایج بررسی های بلندمدت نشان می دهد که با توجه به تغذیه مناسب منابع آب (که قسمت عمده ای از آن توسط بارندگی های مناسب در این حوضه تامین می گردد)، بیلان آب های زیرزمینی در این حوضه صفر و لب مرز قرار دارد.

این بدین معناست که به همان میزان که از مخازن آبهای زیرزمینی برداشت می گردد به همان میزان نیز سالانه به این مخازن اضافه می گردد. اگرچه این بدین معنی نخواهد بود که در تمام دشت های حوضه آبریز شاپور-دالکی بیلان آب صفر می باشد، ولی با توجه به وضعیت اقلیمی شهرستان کازرون، و وضعیت مناسب بارشهای زمستانی (حداقل از نظر آمار های دراز مدت) به نظر می رسد دشت کازرون و دشت های نزدیک به آن در این حوضه (مانند دشت نودان، پریشان، جره و دادین) از نظر بیلان آب های زیرزمینی (بدون توجه به خشکسالی های اخیر) در مقایسه با مناطق مرکزی و خاوری ایران، در وضعیت نسبتا مناسبی قرار دشته باشند.

بدون شک پایداری بلند مدت میزان منابع آبهای زیرزمینی در این دشت ها زمانی محقق خواهد شد که بیلان آب های زیرزمینی حداقل صفر و یا در وضعیت مطلوب تر بالاتر از صفر نگه داشته شود. لذا لازم است از طرف نهادها، مراکز و سازمانهای مرتبط محلی و استانی، منابع آبهای زیرزمینی به گونه ای مدیریت گردند تا در سالهای خشک و همچنین در دراز مدت از منفی شدن بیلان آب های زیرزمینی در این دشت ها ممانعت به عمل آید.

منبع:  قسمتی از آمارهای موجود در این مطلب از گزارش سنتز طرح جامع آب کشور (سازمان مدیریت منابع آب وزارت نیرو) استناد شده است.

دمياط عجم